یپرم خان در سال ۱۸۶۳ در شهر جلفای اصفهان در خانواده‌ای ارمنی متولد شد. پدرش، خاچاطور، تاجری ثروتمند و مادرش، مارگاریتا، از خانواده‌ای سرشناس بود. یپرم تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه ارمنیان جلفا گذراند و سپس برای ادامه تحصیل به اروپا رفت. او در دانشگاه‌های زوریخ و ژنو در رشته‌های حقوق و علوم سیاسی تحصیل کرد.

فعالیت‌های سیاسی در اروپا:

یپرم خان در دوران جوانی به فعالیت‌های سیاسی روی آورد. او در سال ۱۸۸۲ به عضویت حزب سوسیال دموکرات ارمنی انقلابی (Hnchak) درآمد. این حزب در سال ۱۸۸۷ توسط گروهی از روشنفکران ارمنی در سوئیس تاسیس شده بود و هدف آن تاسیس یک ارمنستان متحد و مستقل بود. یپرم خان به خاطر فعالیت‌های سیاسی خود در اروپا بارها توسط دولت عثمانی دستگیر و زندانی شد.

بازگشت به ایران و پیوستن به جنبش مشروطه:

یپرم خان در سال ۱۹۰۵ به ایران بازگشت و به عضویت کمیته ستون آزادی در تبریز درآمد. این کمیته در پی اعتراضات گسترده مردم تبریز به استبداد قاجار و دخالت‌های خارجی تاسیس شده بود. یپرم خان به خاطر شجاعت و فداکاری خود در مبارزات علیه قوای دولتی به سرعت به یکی از رهبران اصلی جنبش مشروطه در تبریز تبدیل شد.

گروه پطروس ملیک آندریاسیان در سال ۱۲۸۸ خورشیدی، ۱۹۱۰ میلادی توسط روسیه تزاری در تبریز اعدام شدند.

مشارکت در نبردهای مشروطه:

یپرم خان در نبردهای متعددی علیه قوای دولتی شرکت کرد. از جمله این نبردها می‌توان به نبرد تبریز در سال ۱۹۰ تبریز، نبرد با قوای محمدعلی شاه در تهران در سال ۱۹۰۹ و نبرد با قوای روس در آذربایجان در سال ۱۹۱۱ اشاره کرد. یپرم خان در این نبردها شجاعت و مهارت‌های نظامی خود را به اثبات رساند و به عنوان یک سردار نامدار شناخته شد. او در کنار فعالیت‌های نظامی، در زمینه‌های دیگر نیز فعالیت‌های چشمگیری داشت. او از جمله بنیانگذاران انجمن‌های مشروطه خواهی و نشر روزنامه‌های آزادی‌خواه بود. یپرم خان همچنین در تاسیس مدارس و بیمارستان‌ها برای ارمنیان ایران نقش فعالی داشت.

«وقتی ارشدالدوله آماده حمله به تهران شد، یپرم را که در دوران صدارت عظمی عین‌الدوله مستبد، مستعفی شده بود، خواستم و به او گفتم یکی دو روز دیگر قوای استبداد وارد تهران خواهد شد. انتظار دارم همانطوری که قول داده بودید، رفتار خواهید کرد. گفت: برای خدمت حاضرم… نقشه او را پرسیدم. گفت: صبح می‌روم و پس فردا به کار ارشدالدوله خاتمه می‌دهم و روز بعد شرفیاب می‌شوم. این حرف او مرا به یاد جمله سه کلمه‌ای ژول سزار در فتح آفریقا انداخت. او نوشت: آمدم. دیدم. فتح کردم. پیش خود فکر کردم، اگر یپرم رفت و فتح کرد بزرگتر از ژول سزار است. چون او بعد از فتح کردن نوشت و یپرم قبل از رفتن همان مطلب را گفت.» یادداشت‌های ناصرالملک قراگوزلو نایب‌السلطنه

پس از مشروطه:

پس از پیروزی مشروطه، یپرم خان به عنوان نماینده مردم تبریز در مجلس شورای ملی انتخاب شد. او در مجلس از حقوق اقلیت‌ها و عدالت اجتماعی دفاع کرد. یپرم خان همچنین در دوران جنگ جهانی اول به کمک ارمنیان آواره در ایران پرداخت.

مرگ و میراث:

یپرم خان در سال ۱۹۳۳ در تهران درگذشت. او در آرامستان ارامنه تهران به خاک سپرده شد. یپرم خان سردار به عنوان یکی از چهره‌های برجسته تاریخ ایران شناخته می‌شود. او از مشهورترین سرداران ارمنی ایرانی بود که در جنبش مشروطه ایران نقشی کلیدی ایفا کرد. یپرم خان به خاطر شجاعت، فداکاری و تعهدش به آرمان‌های آزادی و عدالت، همواره در یادها خواهد ماند.

تاثیرات یپرم خان در تاریخ معاصر ایران:

  • خدمات یپرم خان در جنبش مشروطه: یپرم خان از جمله رهبران اصلی جنبش مشروطه در تبریز بود. او در نبردهای متعددی علیه قوای دولتی شرکت کرد و به پیروزی مشروطه خواهان کمک کرد. یپرم خان همچنین با سازماندهی نیروهای مشروطه خواه و آموزش آن‌ها، نقش مهمی در تقویت جبهه مشروطه ایفا کرد.
  • خدمات یپرم خان به اقلیت‌های قومی: یپرم خان همواره بر برابری حقوق اقلیت‌های قومی در ایران تاکید می‌کرد. او در مجلس شورای ملی از حقوق ارمنیان و سایر اقلیت‌ها دفاع کرد و تلاش کرد تا ایران به کشوری با هویت واحد اما متشکل از اقوام مختلف تبدیل شود.
  • خدمات یپرم خان به ارمنیان ایران: یپرم خان خدمات ارزشمندی به جامعه ارمنیان ایران ارائه کرد. او در تاسیس مدارس و بیمارستان‌ها برای ارمنیان نقش فعالی داشت و همچنین از حقوق ارمنیان در مقابل فشارهای خارجی دفاع کرد.
  • تلاش‌های یپرم خان برای مدرن‌سازی ایران: یپرم خان از طرفداران مدرنیزه‌سازی ایران بود. او معتقد بود که ایران برای پیشرفت نیازمند اصلاحات اساسی در زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. یپرم خان در مجلس شورای ملی از طرح‌های مختلفی برای مدرن‌سازی ایران حمایت کرد.
یپرم‌خان (نشسته راست) و جعفر قلی سردار اسعد بختیاری در لباس رزم به اتفاق گروهی از مجاهدین مسلح ارمنی و بختیاری

چالش‌ها و موانع در راه یپرم خان:

علی رغم خدمات ارزشمند یپرم خان، او در طول زندگی خود با چالش‌ها و موانع متعددی روبرو بود. برخی از این چالش‌ها عبارتند از:

  • مخالفت با دخالت‌های خارجی: یپرم خان همواره با دخالت‌های خارجی در امور داخلی ایران مخالف بود. این مخالفت‌ها سبب شد تا یپرم خان مورد سوء ظن برخی از قدرت‌های خارجی قرار گیرد.
  • فضای سیاسی آشفته ایران: دوران پس از مشروطه، دورانی آشفته و پر از ناآرامی‌های سیاسی بود. یپرم خان در این دوران بارها مورد تهدید و ترور قرار گرفت.
  • تعارض منافع ملی و قومی: یپرم خان در عین حال که به منافع ملی ایران وفادار بود، نسبت به سرنوشت هموطنان ارمنی خود نیز احساس مسئولیت می‌کرد. این تعارض منافع گاهی اوقات برای یپرم خان مشکلاتی ایجاد می‌کرد.
برای مطالعه بیشتر:

شاعران آزادی خواه : قسمت دوم – عارف قزوینی

ابوالقاسم لاهوتی شاعر مبارز و رهبر شورش لاهوتی خان

کتاب خاطرات یپرم خان:

یپرم خان در سال ۱۹۲۳ کتاب خاطرات خود را منتشر کرد. این کتاب با عنوان “یپرم خان” به چاپ رسید و در آن یپرم خان به شرح خاطرات خود از دوران کودکی تا پیروزی مشروطه می‌پردازد. این کتاب منبع ارزشمندی برای شناخت اوضاع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. یپرم خان در این کتاب به طور صادقانه و صریح به وقایع آن دوران اشاره می‌کند و همچنین دیدگاه‌های خود را درباره شخصیت‌های سیاسی و رویدادهای مهم آن زمان بیان می‌کند.

مقبره یپریم خان در کلیسای مریم مقدس تهران

میراث یپرم